Kısaca
- Beyin antrenmanı, oyun çalışmanın hafıza, odaklanma, işlem hızı ve gündelik yaşam gibi genel yeteneklere aktarılacağını iddia eder. 2016'da yayımlanan en kapsamlı inceleme, insanların oyunlarda ve yakın görevlerde geliştiğini, gündelik bilişte ise ikna edici bir gelişme olmadığını buldu.
- 2014'te yetmişi aşkın bilim insanı, kanıtların bu iddiaları desteklemediğini belirten bir mektup imzaladı. Yüzden fazla kişinin karşı mektubu buna itiraz etti. Görüş ayrılığı büyük ölçüde neyin kanıt sayıldığına ilişkin farklı ölçütlerden kaynaklanıyordu.
- Ocak 2016'da Lumosity'nin geliştiricisi, kanıtlayamadığı iddialar nedeniyle ABD Federal Ticaret Komisyonuyla US$2 milyon karşılığında uzlaştı.
- Algı antrenmanı yalnızca çalışılan duyusal yargının geliştiğini iddia eder. Altmış yıllık algısal öğrenme araştırmalarının desteklediği de budur.
- Hangisini kullandığını anlamak için pazarlamada IQ, hafıza, odaklanma veya bilişsel sözcüklerini ara. Ölçülen duyunun birimi vardır; bir vaadin yoktur.
İki ürün, iki iddia
Bir beyin antrenmanı uygulaması senden oyunlar oynamanı ister: Karelerin sırasını hatırla, farklı şekli bul, hızlı hesap yap. Sonra bunların uygulama dışındaki bir şeyi geliştireceğini söyler: Toplantılardaki hafızanı, araba kullanırken dikkatini, yaşlandığında zihnini. Oyunlar araçtır; iddia, genel yetenektir.
Bir algı antrenmanı uygulaması duyusal bir yargıda bulunmanı ister: Bir rengi yeniden oluştur, ses perdesini yeniden bul, hatırladığın süre boyunca basılı tut. Sonra ne kadar yanıldığını birimiyle söyler. İddiası, bu yargının alıştırmayla daha doğru hâle gelmesidir. Hafızan, dikkatin veya zihnin hakkında bir söz vermez. Ölçülen şey, ürünün tamamıdır.
Bu iki iddia ayrı ayrı sınandı ve çok farklı sonuçlar verdi.
Beyin antrenmanı işe yarıyor mu? Kanıtlar ne diyor?
Ekim 2014'te Stanford Center on Longevity ve Max Planck Institute for Human Development, yetmişi aşkın bilişsel bilimci ve sinirbilimcinin imzaladığı bir ortak görüş bildirisi yayımladı. Bildiri, zihin oyunlarının bilişsel gerilemeyi azalttığı veya tersine çevirdiği iddialarının bilimsel kanıtlarla desteklenmediğini ve bu ürünlerin pazarlamasının bilimin önüne geçtiğini söylüyordu. İki ay sonra yüz otuzdan fazla bilim insanı ve uygulayıcının imzaladığı ikinci mektup tersini savundu: Kayda değer sayıda çalışmanın, bazı antrenman düzenlerinin bilişsel işlevleri başka alanlara da yayılan biçimde geliştirdiğini gösterdiğini ileri sürdü.
Hangi mektubun haklı olduğunu değerlendirmek için Daniel Simons ve meslektaşları, sektörün atıfta bulunduğu yayımlanmış müdahale çalışmalarını inceledi. Makale Ekim 2016'da Psychological Science in the Public Interest'te çıktı. İkna edici bir araştırmanın gerekliliklerini — uygun kontrol grupları, yeterli katılımcı, çalışılan görevlerin dışında ölçülen sonuçlar — belirleyip literatüre uyguladılar. Sonuçları şuydu: Beyin antrenmanı çalışılan görevlerde güvenilir gelişme sağlıyor, yakın görevlerde daha küçük kazanımlar gösteriyor; gündelik bilişsel performansta veya uzak görevlerde ise ikna edici gelişme göstermiyor. Ayrıca 2014'teki iki mektubun büyük ölçüde yazarlarının farklı kanıt ölçütleri kullanması nedeniyle ayrıştığını gözlemlediler.
Düzenleyici kurum farklı bir yoldan benzer sonuca vardı. Ocak 2016'da ABD Federal Ticaret Komisyonu, Lumosity'nin arkasındaki Lumos Labs'in yanıltıcı reklam suçlamalarını çözmek için US$2 milyon ödeyeceğini açıkladı. FTC'nin şikâyeti, şirketin oyunlarının okul ve iş performansını geliştirdiğine, demans gibi durumlara karşı koruduğuna dair dayanaksız iddialarda bulunduğunu ve bir yarışmayla toplandığını açıklamadan müşteri yorumlarını kullandığını söylüyordu. Uzlaşma, gelecekte bu tür iddialar için yeterli ve güvenilir bilimsel kanıt bulunmasını şart koştu. Lumosity hâlâ iyi yapılmış bir ürün; pazarlama dili değişti.
Algı antrenmanı işe yarıyor mu? Kanıtlar ne diyor?
Algı antrenmanının arkasındaki araştırma alanı algısal öğrenmedir. Temel bulgusu, beyin antrenmanının pazarlamasından farklı bir yöne işaret eder. Geri bildirimle duyusal ayrım çalışmak kalıcı gelişme sağlar ve bu gelişme özgüldür: Çalışılan uyarana, konuma ve hassasiyete yakın kalır. İlgili görevlere aktarım kısmi olabilir; ilgisiz yeteneklere aktarım, alanın iddia ettiği bir şey değildir.
Bu özgüllük, dar iddianın incelemeye dayanmasının tam nedenidir. Bir algı antrenmanı uygulaması renk tonu ayrımın gelişecek diyorsa literatürün söylediğini söylüyordur. Renk tonu alıştırmaları hafızanı keskinleştirecek deseydi, yalnızca başka bir kılığa girmiş beyin antrenmanı iddiasında bulunurdu. Algı antrenmanının dürüst hâli mütevazı, ölçülebilir ve kanıtların gösterdiği kadarıyla doğrudur.
Yan yana
| Beyin antrenmanı | Algı antrenmanı | |
|---|---|---|
| İddia | Oyunları çalışmak genel yetenekleri geliştirir: hafıza, dikkat, işlem hızı, gündelik biliş | Duyusal bir yargıyı çalışmak o yargıyı geliştirir |
| Kanıt | Çalışılan oyunlarda ve benzer görevlerde gelişme; gündelik bilişe ikna edici aktarım yok (Simons ve diğerleri, 2016) | Çalışılan ayrımda kalıcı, özgül gelişme; yakın görevlere kısmi aktarım (1960'lardan bu yana algısal öğrenme literatürü) |
| Gelişen ne? | Uygulamadaki puanın | Ölçülen duyunun doğruluğu; derece, sent ve yüzde cinsinden |
| Vaat edilen ne? | Kendi başına ölçemeyeceğin bir şey | Her seansta sana gösterilen bir şey |
| Düzenleyici geçmiş | Dayanaksız iddialar nedeniyle FTC ile Lumosity arasında 2016'da uzlaşma | Belirtilecek bir durum yok; iddia kontrol edilebilecek kadar dar |
| Nasıl anlaşılır? | IQ, hafıza, odaklanma, bilişsel, beyin yaşı, gerilemeyi önleme | Renk tonu, ses perdesi, süre, konum; birimler; yayımlanmış puanlama kuralı |
Bir uygulamanın iddialarını nasıl okumalı?
İkisini ayırt etmek için araştırmaları okumak zorunda değilsin. Pazarlama metni ve sonuç ekranı söyler.
- Genel yetenek adlarını ara. IQ, hafıza, odaklanma, dikkat, biliş, beyin yaşı, zihinsel form. Her biri başka alanlara aktarım vaadidir; 2016 incelemesinin bulamadığı da bu aktarımdı.
- Birimleri ara. Algı puanı bir farkla birlikte gelir: renk tonu için derece, ses perdesi için sent, süre için yüzde. Beyin antrenmanı puanı genellikle toplam puan veya diğer kullanıcılara göre yüzdeliktir. Bu seni değil, oyunu ölçer.
- Puanlama kuralını ara. Uygulama puanın nasıl hesaplandığını açıklıyorsa bir şeyi ölçüyordur. Formül gizliyse sayı muhtemelen motivasyon içindir.
- Önleme sözcüğünü ara. Demans, gerileme veya yaşlanmayla ilgili her iddia tıbbi iddiadır. Hiçbir tüketici uygulamasının bunun için yeterli kanıtı yoktur.
- Ara verdiğinde ne olduğuna bak. Gün kaçırdığın için puanını düşüren ürün, davranışını yönetiyordur. Eski ölçüme duyduğu güveni azaltan ürün ise kendi dürüstlüğünü koruyordur.
Percore nerede duruyor?
Percore bir algı antrenmanı uygulaması ve bunu dolandırmadan söylüyor. Ana sayfasındaki sık sorulan soruların ilkinde beyin antrenmanı olup olmadığı soruluyor. Yanıt hayır: Zekâ, hafıza, odaklanma veya iş ve yaşama taşınan başka bir fayda iddiası yok; tıbbi tanı, tedavi veya değerlendirme yapmıyor. Ölçtüğü şey, az önce sunulan hedefi — renk, ses perdesi, süre, şekil — ne kadar doğru yeniden oluşturduğun. Bunu zaman içinde yalnızca kendi geçmişinle karşılaştırarak gösteriyor. Formüller duyular sayfasında ve Percore nasıl puanlıyor? rehberinde yayımlanıyor. Daha iyi hafıza istiyorsan bu o uygulama değil ve öyleymiş gibi davranmayacak. Renk gözünün eylül ayına göre daha istikrarlı olup olmadığını bilmek istiyorsan uygun.
Kontrol edebileceğin bir şeyi ölç.
App Store’dan indirSık sorulan sorular
Beyin antrenmanı hiç mi işe yaramıyor?
Oyunlarda işe yarıyor. İnsanlar çalışılan görevlerde ve biraz da bunlara benzeyen görevlerde gelişiyor. Psychological Science in the Public Interest'teki 2016 incelemesi, bunun ürünlerin reklamında söylendiği gibi gündelik bilişsel performansa taşındığına dair ikna edici kanıt bulmadı.
Lumosity gerçekten FTC ile uzlaştı mı?
Evet. Ocak 2016'da ABD Federal Ticaret Komisyonu, oyunlarının okul ve iş performansını geliştirdiği ve yaşa bağlı gerilemeye karşı koruduğu yönündeki dayanaksız iddialar nedeniyle Lumos Labs ile US$2 milyonluk uzlaşmayı açıkladı. Karar, bu iddiaların yeniden öne sürülmesinden önce bilimsel kanıt gerektiriyor.
Algı antrenmanı, beyin antrenmanının başka adı mı?
Hayır, çünkü iddia farklı. Beyin antrenmanı genel yeteneklere aktarım iddia eder. Algı antrenmanı ise çalıştığın belirli duyusal yargının daha doğru hâle geldiğini söyler; algısal öğrenme araştırmaları bu dar iddiayı destekler. Algı antrenmanı deyip daha iyi hafıza vaat eden uygulama, beyin antrenmanı iddiasında bulunuyordur.
Algı antrenmanı hafızamı veya odaklanmamı geliştirebilir mi?
Buna dair güçlü kanıt yok; dürüst bir algı antrenmanı ürünü de bunu söylemez. Algısal öğrenme, çalışılan yargıya özgüdür.
Genel bilişi geliştiren bir şey var mı?
En güçlü kanıtlara sahip adaylar uygulama değil: fiziksel egzersiz, uyku, eğitim ve enstrüman veya dil gibi zorlayıcı gerçek yaşam becerilerini öğrenmek. Bu etkilerin büyüklüğü hâlâ tartışılıyor. Hiçbiri bir puan ekranıyla gelmiyor.
Percore beyin antrenmanı mı?
Hayır. Dört duyusal yargıyı ölçüyor ve bunların ötesinde bir iddiada bulunmuyor. Ana sayfa bunu ilk sorunun yanıtında söylüyor. [Percore nedir?](/learn/what-is-percore), yaptıklarını ve yapmadıklarını bütünüyle açıklıyor.